WALLMAPU - Epe akülelü epu mari kiñe antü febrerü küyen kom ti pu pais poyekey egun ti ñuke kewün, tüfachi antü UNESCO elkunuy faliltüal itrofillke kewün ka itrofillke mogen. Tüfachi antü ti estado chileno faliltulay, rüpa kimlay taiñ mülen itrofillke kewün tañi mülemü. Tüfachi zügu küpaley pichi küyfi, welü ta ti estado chileno faliltülay tüfachi antü. Fey mew kom ti pu che konlepalü wallmapuwen mew kümeafüy falitüal ti mapuzugun ka ti pu itrofillke kewün taiñ politiku zügu mew. Ti mapuzugun ülkey yafün taiñ inchiñ getual ka ti itrofillke kewün konletual taiñ politiku zügu mew, pegelal ta estado chileno mew.

Fanten mew ti pu kewün zügukel itrokom püle metü ñamtuy, ti pu pais ünekonlelu ta femniey tüfachi zügu. Pichi kuyfi mülekefuy mari waranka kewün. Fey tüfa ti organizacion UNESCO pigelü feypiey kayu waranka kewün müley ka eypiey zoy wüyalewpual tüfachi zügu. Ti kayu waranka kewün mulewelü ragiñ epe ñamletuy (tüfamew muley taiñ mapuzugun), fey chumnolieyiñ rüme taiñ zügugetual, feyta ñamtuay. Túfachi zügu küme amülelay epe kom ti pu kewün 96% fey ta pichin che müten züguy 4%, ragiñ ti pu che züguy ti pu püra kewün mew zoy zügugekel (feyta ti ingles pigelü ka ti español). Ti UNESCO feypiey chumgenole rüme tüfachi zügu, epe kom ti pu kewün ñamtuay 90% feyta wentekontuay ka kewün epe afle tüfachi pataka tripantü.

Kom ti pu kewün niey kiñe mogen ka niey kiñe kimün fillke antü ta puramkel ti pu che zügukelü ti kewün. Feyta ñamtuyem kiñe kewün laketuy kiñe rakizuam ka wiñoweketulay. Fey ta femkey, tañi kewün nien mew kiñe kimün elukel kom taiñ pu che mülelu tüfachi mapu mew. Tüfachi mapu mew amulewpuafüy itrofillke kimun kewün mew. Femgechi amulewpuafüy kimeltün, falil zügu ka itrofillke mogen. Fey mew ti kewün ünekonley taiñ zoy chegetual, ka taiñ amulewpual itrofillke az ka itrofillke kewün zoy küme chegtual taiñ kümeletual kake che egun.

Fey ta elügenole pu che taiñ zügual egün, metü müntuymagetuy taiñ che geal, ka metü trürumgey zügu mületual guzen. Ñamtuyem kiñe kewün kom ti pu che pofrewketuy. Ñamtuyem kiñe kewün, ti pu che ka che ge ketuy egun, kisugeweketulay egun, ñamketuy rakizuam. Fey mew rüme kumey itrofillke che mogen ka ke mogen reke mülelü mapu mew. Fey lonkontüküliyiñ tüfachi zügu inkayaiñ taiñ mogen amulewpual kake antü küpalelu.

Ti chumlen ti mapuzugun

Fanten mew ti estado chileno mew müley regle ñuke kewün, feyta kayu choyuüy tüfachi mapu mew. Welu ti kewün castellano pigelü müten ta faliltuy ti estacho chileno. Ti mapuzugun pu mapuche taiñ kewün kiñepüle ta nientunegey ka epe aflietüy. Fey feley ti zügu estado chileno tañi züam, fey ta faliltülay itrofillke kewün kafalitulay ti pu che zügukelu ka ke kewün. Únen tukuniey ti kewün castellano pigelü, ti mapuzugun küme azkintugelay , wüya kewün tai piey egün fey mew ünen tuküniey ti castellano egün. Chile konley ti zügu mew ONU pigelü, fey mew ti tripantu 2001 firmay ti zügu UNESCO yenielü falitüal ti pu itrofill ke mogen ka ti pu che zügukelú ka ke kewún tain zügulewpual egün, tüfachi zügu welu kume amulelay. Ka ti chilkatü zügu educación intercultural bilingüe pigelü newe witram püramlay taiñ kewün. Feley ti zügu, mülenomü ti pu ley taiñ mapu mew yenealü ti witram püram kewün ka zügulewpual ti pu mapuche.

Ti mapuzugun ta züamuy taiñ zügugetual itrokom püle. Kimnieyiñ ta feykachi tañi feletünual, fey ta küme amuletuay yenetule tüfachi zügu ti pu mapuche ka mapuche genole rüme, ti pu rüpa züamlu müleal kiñe mapu mew nielü itrofill ke mogen ka zügukielu epu kewün. Fey mew Wallmapuwen rüme küzaway witran püramtuyal taiñ kewün (peal ti wirin mülelu pulom), mapuche taiñ ünen kewün. Welu ka kimnieyiñ küzawlepual pu Wallmapuwen ti rakizuam faliltunietülu ti kewün zügu. Kiñe az inkanielu taiñ kewün, kuzawlepual ta mületual alün ke che zugükelu ka wirikelü taiñ kewün.

Fey mew ramtüyaiñ chem rakizuam nieyiñ taiñ mapuzugun mew ¿rüf ta inkayaiñ ta amülewpual ka ta kimeltügetual taiñ kewün? ¿witran püramgetual zügugetual ka faliltügetual itrofillke zügu mew? Fey ta rüf inkanieleyiñ taiñ kewün konayiñ ti estado tañi az zügu mew tañi kom pu che mew ka itrofillke trokiñ yenelü tañi az zügu, Femgechi müten ta faliltugetuay ti mapuzugun. Ta zügunegetuay taiñ kewün itrofillke rüka mew az künugekemü itrofillke zügu ka mületuafuy ti pu amulzügu mew, nentugetüafüy taiñ kewün tañi mülemü fanten mew. Femgechi müten ta newentuay taiñ kewün faliltugetuay ka rüme kume zügugetuay.

Kuzawayiñ ta witram püramtual taiñ mapuzugun, fey mew rülpaniewelayaiñ mari kechü ka küla mari tripantu taiñ zügutual taiñ kewün, fey iñchiñ ta yeneliyiñ tüfachi zügu ti estado faliltüyay itrofillke kewün ka kisuwünewtuliyiñ. Welü feychi antü mülewetulayafüy taiñ mapuzugun. ¿Chumten ta kimeltugekey mapuzugun pu Wallmapuwen ka wekün mew? ¿chumten che zügukeyiñ taiñ kewün rüka mew ka taiñ trawüke mew? ¿chew müley ti pu rüka kimeltukelü mapuzugun?. Kom tüfachi pu ramtün weichan rakizüam reke yenetüafiyiñ, ka zoy küme yeneafüy tüfachi zügu ti pu zügukielü mapuzugun ka inkakelü mapuche taiñ pu itrofill ke zügu. Fey ta ñamtünual taiñ kewün, inchiñ pu mapuche züamuyiñ taiñ newentütual kiñeke ka itrokom tüfachi zügu.
 

Volver Portada